سه شنبه 9 اسفند 1390 - 08:08 اختصاصی آرت نا/ سادگی که به ساده انگاری می انجامد نقد مجموعه داستان «شور و شیرین» نوشته ایوب بهرام
آرت نا: در مجموعه «داستان شور و شیرین» می توان این نتیجه را گرفت که این نویسنده به قلم واحد و زبان یک دست در نوشتن باور ندارد یا هنوز به آن نائل نشده است.

نوشته: بهروز انوار/ خبرگزاری هنر «آرت نا»/ نویسنده، کارگردان و منتقد سینما

داستانهای مجموعه شورو شیرین اولین مجموعه داستان ایوب بهرام نویسنده اهوازی را می توان به دو دسته یا دو نوع از لحاظ کلمات و زبان و البته حجم تقسیم کرد: داستانهای نوع اول همچون داستانهای "بچه های گرما، بچه های شرجی"، " الختر"، "شور  شیرین" داستانهایی با حجم نسبتا بالاتر از باقی داستانها هستند که با تمی محلی و دستمایه هایی از فقر و سادگی مردم محله های جنوب دارد و داستان های نوع دوم داستانهایی با حجم کمتر حداکثر دو صفحه تمام هستند که شامل داستانهای "ترافیک"، "اسباب کشی"، "بختک"، "ویترین" و "جیغ هایی که تمام نمی شوند" می شود. در این بین دو داستان " تردید" و "سنگلاخ های انتظار" را می توان باز از نوع و نگرش مجزایی مورد بحث قرار داد.
با این مقدمه می توان این نتیجه اولیه را گرفت که این مجموعه و این نویسنده به قلم واحد و زبان یک دست در نوشتن باور ندارد یا هنوز به آن نائل نشده.
کتاب با مقدمه و توضیحی از خود نویسنده شروع می شود که یادداشتی کوتاه بر داستانها نوشته است و در پی آن دوازده داستان آمده که هر کدام از منظر زبان داستانی و فضاسازی با هم تفاوتهایی دارند که همین امر ایجاب می کند هر داستان را در مطلبی جداگانه هر چند کوتاه مورد بررسی قرار داد.

بچه های گرما،بچه های شرجی
 اولین داستان این مجموعه بچه های گرما،بچه های شرجی که در سال 86 نوشته شده درباره کلنجار رفتن بچه های کم  سن و سال در هوای گرم اهواز است.اما این تنها می تواند یک نظر کلی باشد. داستان ظاهرا درباره دعوای دو تا از بچه هاست.
زبان این داستان و داستان هایی که در این نوشته به عنوان داستان های نوع اول کتاب نامیده می شود به شدت ضعف دارد.
مثلا در این بند که سعی دارد احمد را معرفی کند :
"احمد پسری بود لاغر اندام با موهایی خرمایی و صورتی استخوانی.پدر احمد بنا بود، خونواده ی شلوغی داشتند، همیشه صدای جر و بحث از خونه احمد شنیده می شد و مادر احمد، پابرهنه به یکی از خونه ها پناه می برد. یکبار که جر و بحث بالا گرفته بود پدر احمد با بیل به فرق زن بیچاره زد و این بار پیکر بیجون زن از خونه خارج شد..."
همین معرفی که تقریبا یک صفحه می شود برای شخصیت های دیگر هم نوشته شده ،که تقریبا لزومی برای هیچکدام با این حجم وجود ندارد که زبان یک دست و محکمی هم ندارد و هر آن بین زبان نوشتار و زبان محاوره ای در گردش است.این تعاریف و توصیفات بی جا آن قدر در داستان گاه و بی گاه آمده که اصل داستان تا انتها در پس زمینه توضیحات قرار گرفته است.مثلا نوشتن سرگذشت داریوش در ماجرایی که او مانند سیاهی لشکر در آن حضور دارد تنها به طولانی تر کردن و خسته کننده کردن داستان کمک می کند. داستان با فکر ساده و شخصیت ها و اتفاق ساده خود می توانست خیلی ساده تر روایت شود اما اطلاعات زائدی که نویسنده فکر می کند با دادن آنها به روند داستان کمک می کند داستان را از فرم اصلی خود دور می کند.

الخُتر
داستان "الخُتر" هم از همان ضعف داستان اول رنج می برد. داستان درباره یک بازی محلی در اهواز است به نام الختر که در داستان سعی می شود رقابت دو گروه از بچه ها را نمایش دهد که می توانست مانند سالار مگس ها شاهکار ویلیام گلدینگ تنها در همان بازی بچه ها و سادگی کلام آنها طی شود اما نوشتن سرگذشت زندگی یاور و پدر او و ماجرایش با اهالی ده و نتیجه گیری های اخلاقی حکایت گونه آن،داستان را از فضای نوستالژیک جالب و صمیمانه اولیه دور می کند.
در داستانهای اولیه این مجموعه هر چند که در برخی جملات سعی شده از لهجه جنوبی استفاده شود اما جای خالی فضا و لهجه جنوبی به وضوح دیده می شود و همین باعث به هم ریختگی و شلختگی در روایت دیالوگها شده مانند صحنه گفتگوی بچه ها قبل از شروع بازی:
علی مومن گفت:خو بریم چوب کلید؟
بچه ها همه گفتند: بابا ول کن از بس این بازی رو کردیم پدرمون در اومد،خسته شدیم.
یاور گفت:بچه ها الختر چطوره؟
همه یک نگاهی به هم کردند و گفتند:قبول.
یاور گفت: فقط جای بازی می مونه ،که اونم می ریم جا خرمن ها:البته پیاده.
در برخی گفتگوها از لهجه اهوازی استفاده می شود و در برخی نویسنده از آوردن لهجه غافل می ماند.
با نگاه کردن به تاریخ نگارش داستانهای نوع اول که اغلب در سال 86 بوده اند و مقایسه آنها با تاریخ نگارش داستانهای نوع دوم می توان به  این نکته رسید که نویسنده در حال بازسازی قلم و زبان داستانی خود می باشد.این را می توان در موجز نویسی، رعایت وحدت زبان، وحدت شخصیت، و وحدت مکانی در داستانهای نوع دوم دانست که در سالهای 88 و 89 نوشته شده اند. داستانهای نوع دوم از فضای بومی و محلی خارج شده و به خاطر انتخاب سوژه های امروزی و شهری برای مخاطب ملموس تر هستند. مثل داستان ترافیک که درباره معلمی است که برای گرفتن وام دنبال ضامن می گردد. و هر ضامنی را که به بانک می برد رئیس قبول نمی کند در پایان تصمیم می گیرد که به رئیس پیشنهاد رشوه بدهد و وقتی تلفنی این پیشنهاد را می دهد رئیس بانک سر او داد می زند و اوشرمسار از پیشنهاد خود می خواهد به کلاس درس برود.مدیر مدرسه در چنین شرایطی از او توقع بی جای لبخند یا توقع لبخند بی جا دارد .
طنز تلخ حاکم بر این داستان که بی شباهت به طنز داستانهای بهرام صادقی نیست ،در جمله پایانی نمود بیشتری پیدا می کند:" آقای القاسی لبخند یادتون نره،لبخند جانم،لبخند ".

داستان اسباب کشی
داستان اسباب کشی درباره جدا شدن پسری از خانه پدری است.از دیدگاه روانشناختی این داستان حرفهای زیادی برای گفتن دارد. پدر می گوید:اینقده خوشحالم که می خواد بره ،دارم حظ می کنم!..می دونی با اون پول چه کارا می تونم بکنم.کرایه خونه رو می گم.
اما وقتی جوان اسباب و اثاثیه اش را بار ماشین می کند و راه می افتد پدر اینگونه عوالم درونی خودش را بروز می دهد:"مرد در حالی که سرش را پایین انداخته بود و با ساقه ی دور انگشتش ور می رفت گفت: بی انصاف خداحافظی هم نکرد. و زن گفت:این هم آخریش"
سادگی در روایت و همچنین زبان تصویری این داستان یکی از نکات مثبت این داستان است که اگر پایانی بهتر داشت می توانست یک داستان کوتاه کامل و بی نقص باشد.
"نگاه زن قدم های عابرین را شماره می کرد.انگار تمام شهر..."

داستان بختک
معلمی به دانش آموزی نمره نداده و او نتوانسته ادامه تحصیل بدهد و حالا جوان ،مقصر اصلی ناکامی های زندگی اش را معلمش می داند که حالا پشت ویترین مغازه ای ایستاده که او در آن فروشنده است و او تصمیم دارد که معلم را آدم حساب نکند .اما بعد تصمیم می گیرد برخوردی هم با او داشته باشد.
"شاید اومده زجرم بده! اینم بختک زندگی من.هر شب کابوس،برگه و نمره ای که ده نمی شه.باید ردش کنم.شاید خالی شم.هر چه می خوادبشه.هر چی می خوان بگن.این جا جای او نیست."
اما وقتی به سمت معلم می رود و اسمش را صدا می کند،به سمت او بر می گردد:
"فر...جا...م م...ی ببخشید،اشتباه گ..ر..ف..تم."
داستان بختک را نیز می توان مانند داستان اسباب کشی مورد نقد روانشناختی قرار داد. همیشه بوده که کسی سالها از کسی نفرت داشته و سعی داشته در اولین دیدار تلافی کند.اما به محض دیدار دست و دلش لرزیده و به شک و تردید افتاده.
جوان زندگی سختی دارد و سعی می کند به نحوی کسی را در این ناکامی مقصر اعلام کند و خودش را بیرون بکشد و این شخص معلم اوست که روزی حاضر نشده نمره ده را به او بدهد. گرچه شاید در نظر اول طرح داستان به کاریکاتوری شباهت داشته باشد اما درگیری های ذهنی یک انسان بازنده در این داستان کوتاه و ساده اما عمیق به خوبی نمایش در آمده و می توان این داستان را یکی از بهترین کارهای این مجموعه دانست.

پیرزن
زن جوانی که مادرش مرده ،پیرزنی را می بیند و شباهت هایی بین پیرزن و مادر مرحومش پیدا می کند و اوضاع ظاهری نابسامان پیرزن باعث می شود زن جوان نسبت به او احساس ترحم کند و اشک گوشه چشمش جمع شود و اورا دعوت کند به خانه اش تا از او پرستاری کند. اما پیرزن او را متهم به کلاهبرداری و دزدی می کند و با پرخاش گری از خودش دور می کند.
داستان سعی دارد حس غم انگیز زن مادر مرده را با حس نا امنی یک پیرزن در کنارهم نمایش دهد که تا حدودی موفق شده.البته درست معلوم نمی شود که سوژه اصلی زن مادر مرده است یا پیرزن.چون داستان را با زن جوان شروع می کند و با پیرزن تمام می کند و عکس العمل زن جوان در مقابل پرخاش پیرزن نشان داده نمی شود که به نوعی داستان را ناقص کرده.اما فضاسازی و دیالوگ های داستان کاملا ملموس و باور پذیر است .داستان پیرزن در لایه های زیرین خود تنهایی را در دو نوع نمایش می دهد. نوع اول تنهایی زنی جوان است که هنوز هم فکر می کند که می تواند از این تنهایی فرار کند و برای همین به پیرزنی شبیه مادرش متوسل می شود و تنهایی نوع دوم تنهایی پیرزن است که دیگر از همه غریبه ها می ترسد و از سر تنهایی دچار بدبینی کاذبی شده و کسی را به زندگی اش راه نمی دهد.
شخصیت های این داستان مانند داستانهای دیگر این مجموعه  خوب پرداخت نشده و نوع حرکت ها و کنش ها و دیالوگ ها همه به تیپ های ملموسی میماند تا یک شخصیت.
 
داستان ویترین
آرزوی یک کودک که در ویترین به یک گرمکن ورزشی قرار است نمایش داده شود .همین.در سه صفحه که دو صفحه اش با توصیف خیابان و مردم و دیالوگهایی که آنها می گویند یا پدرش با یک دستفروش می گوید می گذرد و تنها یک بند از سه صفحه به موضوع اصلی که حسرت پسرک است می پردازد.بگذریم که این سوژه ها مربوط می شود به فیلم های هندی دهه هفتاد ایران که پسری کفش ندارد یا دختری چکمه ندارد  و اگر از این بگذریم که این ایده ها به شدت کلیشه ایست اما همین را هم نویسنده با صراحت و قاطعیت نمایش نداده و ابتدای یک داستان سه صفحه ای طوری توصیف کرده که انگار قرار است یک رمان دویست صفحه ای نوشته شود اما داستان خیلی زود بی هیچ داستان پردازی یا گره افکنی و گره گشایی تمام می شود.
داستان ویترین می تواند یک داستانک خوب باشد که با توصیفات اضافه یک داستان کوتاه ضعیف محسوب می شود.
با این حال زبان و دیالوگ ها در این داستان هم رشد قابل ملاحظه ای نسبت به داستان های نوع اول کتاب دارد.

داستان جیغ هایی که تمام نمی شود
آخرین داستان مجموعه، "جیغ هایی که تمام نمی شود" می باشد
این داستان دقیقا از نکته مثبتی برخوردار است که داستان ویترین نداشت ان هم وحدت موضوعیت بود. داستان درباره جیغ هایی است که زن یک مرد در اتاق زایمان می زند و مرد پشت در ایستاده و نگران گوش می کند. جیغ ها که تمام می شود مرد خوشحال از پایان زایمان به سمت دکتر می رود اما دکتر می گوید این جیغ های زن تو نبود. درد زن تو هنوز شروع نشده. با اینکه داستان از منطق بیرونی تبعیت نمی کند اما وقتی با منطق درونی داستان به قضیه نگاه می کنیم هیچ کلمه یا جمله اضافی در داستان نمی بینیم.
آخرین داستان این مجموعه طوری تمام می شود که می توان سیر پیشرفت داستان نویسی ایوب بهرام ،در این کتاب با وجود نگرش ساده و بی آلایش نویسنده به داستان و مسئله روایت را دید اما گاه سهل انگاری در نوع چینش وقایع و کنش افراد طوری نمود می کند که روایت به سمت هجو ناخودآگاهی می رود که همین ناخودآگاهی، وقتی با نگاه جدی و اخلاق گرای نویسنده در هم می آمیزد وقایع همچون وصله ناجوری ناخودخواسته در روایت به چشم می آیند تا یک نگاه هجو آمیز و جفنگ.
مجموعه اول ایوب بهرام با وجود ضعفهای ساختاری و زبانی مختص مجموعه اولی ها دارای یک سادگی خاصی است که گاه از فرط سادگی زیاد به ساده انگاری می انجامد که امیدواریم در آینده داستان های بهتری از این نویسنده اهوازی بخوانیم.

"در را بست و رفت.سایه کم رنگ شده بود،کمرنگ و کمرنگ تر.صدای جیغی به خودش آورد...